Ramowy plan działań pomocowych MSZ na rok 2005

1. Wprowadzenie

Od kilku lat Polska stopniowo włącza się do międzynarodowej współpracy rozwojowej. Wstąpienie do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) w 1996 r. oznaczało dołączenie przez nasz kraj do grupy państw wysoko rozwiniętych, na których ciążą określone zobowiązania wobec uboższej części świata. Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej 1 maja 2004 r. oznaczało z kolei dołączenie do największego klubu dawców pomocy rozwojowej. W ostatnich latach aktywnie uczestniczyliśmy ponadto we wszystkich spotkaniach międzynarodowych podejmujących problematykę globalnego rozwoju, w tym w Szczycie Milenijnym NZ w Nowym Jorku w 2000 r., w Konferencji NZ nt. Finansowania Rozwoju w Monterrey w 2002 r. oraz w Światowym Szczycie Zrównoważonego Rozwoju w Johannesburgu, również w 2002 r. Jednocześnie wydarzenia końca ubiegłego roku, w tym "pomarańczowa rewolucja" na Ukrainie oraz katastrofa humanitarna w regionie Azji Południowo-Wschodniej, ukazały, że polska pomoc jest potrzebna zarówno tuż za naszymi granicami, jak i na innych kontynentach.

Uznając potrzebę włączenia się Rzeczypospolitej Polskiej do międzynarodowej wspólnoty donatorów, Rząd RP zaakceptował w dniu 21 października 2003 r. dokument programowy pt. "Strategia polskiej współpracy na rzecz rozwoju". Strategia jest pierwszym dokumentem rządowym wskazującym ogólny kierunek działań Polski w tym zakresie, mającym umożliwić resortowi spraw zagranicznych - we współpracy z innymi resortami i przedstawicielami społeczeństwa obywatelskiego - wdrożenie efektywnego systemu pomocowego oraz prowadzenie jasnej i czytelnej polityki rozwojowej.

Zgodnie z zapisami "Strategii" podstawowym celem polskiej współpracy rozwojowej jest sprzyjanie osiągnięciu zrównoważonego rozwoju, w tym redukcji ubóstwa, w krajach korzystających z polskiej pomocy. Do głównych zadań polskiej współpracy rozwojowej należy natomiast: wspieranie trwałego wzrostu gospodarczego, przestrzeganie praw człowieka, demokracji, rządów prawa i zasad dobrego rządzenia, promocja globalnego bezpieczeństwa i stabilności, przekazywanie doświadczeń z zakresu polskiej transformacji ustrojowej, rozwój potencjału ludzkiego, wspieranie rozwoju administracji publicznej i struktur lokalnych, ochrona środowiska naturalnego i zapobieganie problemom ekologicznym oraz udzielanie nadzwyczajnej pomocy humanitarnej i żywnościowej.

Jeśli chodzi o priorytety terytorialne, to - zgodnie ze Strategią - polska pomoc rozwojowa ma obejmować:

- wybrane kraje rozwijające się, z którymi Polska utrzymuje znaczący poziom stosunków politycznych, gospodarczych i kulturalnych,
- wybrane kraje realizujące procesy transformacji ustrojowej, w tym zwłaszcza z Europy Wschodniej i Południowo - Wschodniej,
- wybrane kraje rozwijające się i w okresie transformacji, w których zamieszkują skupiska ludności pochodzenia polskiego.

Wybór priorytetowych kierunków polskiej współpracy rozwojowej wynika z ogólnych założeń polskiej polityki zagranicznej, jak również ze szczegółowych uwarunkowań, w tym:

a) lokalnych potrzeb w zakresie rozwoju,
b) przestrzegania praw człowieka, zasad państwa prawa i dobrego rządzenia,
c) obecności i aktywności polskich przedstawicielstw dyplomatycznych, organizacji pozarządowych, instytucji kościelnych oraz przedsiębiorstw w kraju - biorcy, jak również technicznych możliwości udziału tych instytucji w planowaniu i realizacji działań pomocowych na terenie danego kraju lub regionu,
d) istnienia programów pomocy wielostronnej i dwustronnej, realizowanych przez organizacje międzynarodowe i inne państwa rozwinięte.

Kierując się wymienionymi wyżej i zaakceptowanymi głównymi zasadami i kierunkami polskiej współpracy rozwojowej, w 2004 r. MSZ opracował został po raz pierwszy ramowy plan działań w zakresie pomocy rozwojowej przekazywanej za pośrednictwem resortu spraw zagranicznych. W planie tym - zgodnie z sugestią departamentów terytorialnych Ministerstwa - wskazanych zostało 6 krajów priorytetowych - biorców polskiej pomocy rozwojowej. Kraje te to Afganistan, Angola, Gruzja, Irak, Mołdowa i Wietnam. Pomiędzy te kraje rozdzielono znaczną część środków pomocowych, które zostały przeznaczone w ustawie budżetowej na rok 2004 na pomoc zagraniczną. Ponadto w planie przewidziano określone kwoty na pomoc przekazywaną kanałem wielostronnym (głównie za pośrednictwem instytucji systemu NZ), na nadzwyczajną pomoc humanitarną oraz na małe projekty pomocowe w krajach afrykańskich. W chwili obecnej w Wydziale Współpracy Rozwojowej DSNZ trwają prace nad ewaluacją programu pomocowego realizowanego w 2004 r. Wynika z nich, że w roku bieżącym działania pomocowe Polski powinny być skoncentrowane w tych samych sześciu krajach priorytetowych oraz że nie istnieją przesłanki dla ograniczenia świadczenia pomocy dla ww. krajów. Jest to o tyle istotne, że działania z zakresu pomocy rozwojowej z definicji wymagają wieloletniego planowania, zaś coroczna zmiana priorytetów szkodzi w dużym stopniu jej efektywności. Dodatkowo należy podkreślić, że wszystkie wymienione wyżej kraje priorytetowe są - w przeciwieństwie np. do państw Europy Wschodniej - uprawnione do otrzymywania Oficjalnej Pomocy Rozwojowej (ODA), która (jako odsetek PKB) ukazuje faktyczny stopień zaangażowania kraju w pomoc zagraniczną. Jednocześnie z uwagi na fakt, że w roku 2005 resort spraw zagranicznych dysponuje większymi środkami na pomoc rozwojową, możliwe jest dodanie do listy krajów priorytetowych jednego dodatkowego kraju.

2. Wielkość środków pomocowych w dyspozycji MSZ na rok 2005

Co się tyczy pomocy rozwojowej przekazywanej za pośrednictwem MSZ, to w ustawie budżetowej na rok 2005 przewidziano 7.000.000 złotych w rezerwie celowej na pomoc rozwojową, humanitarną oraz na dobrowolne wpłaty do organizacji międzynarodowych. Przewidziano również, w ramach oddzielnej rezerwy celowej, 11.000.000 złotych na pomoc techniczną dla krajów w okresie transformacji. Oznacza to mniej więcej trzykrotne zwiększenie wielkości pomocy zagranicznej, za której przekazywanie odpowiedzialny jest resort spraw zagranicznych. Daje to możliwość:

- rozszerzenia listy krajów priorytetowych o jednego biorcę (Palestyna), zgodnie z sugestią Departamentu Afryki i Bliskiego Wschodu MSZ,
- pogłębienia współpracy rozwojowej w krajach, z którymi ta współpraca została zapoczątkowana (większe projekty, rozszerzenie zasięgu geograficznego, poszerzony zakres odbiorców),
- rozszerzenia listy podmiotów ubiegających się o środki pomocowe pozostające w dyspozycji MSZ,
- zaspokojenie potrzeb nadzwyczajnych, związanych z rekonstrukcją regionu Azji Południowo - Wschodniej,
- wygospodarowania niewielkiej części środków na obsługę programu współpracy rozwojowej, (zwłaszcza, że w roku 2005 MSZ nie będzie jeszcze zapewne mógł się posłużyć instytucją wykonawczą przy obsłudze programu) oraz na promocję, informację oraz edukację w zakresie rozwoju międzynarodowego.

Należy podkreślić, że przy alokacji środków na pomoc rozwojową na 2005 r. z wymienionych wyżej rezerw celowych oraz przy wyborze dziedzin, które zostaną dofinansowane, MSZ będzie kierował się wytycznymi statystycznymi Komitetu Pomocy Rozwojowej OECD (DAC)¹, które dokładnie precyzują, jaka działalność może być sfinansowana ze środków pomocowych (jako Official Development Assistance lub Official Aid). Obsługa programu oraz edukacja w zakresie rozwoju międzynarodowego mieści się - wg ww. wytycznych - w definicji pomocy rozwojowej, która z kolei obejmuje również pomoc techniczną dla krajów w okresie transformacji.

3. Analiza potrzeb krajów priorytetowych

Zgodnie z zasadą odpowiedzialności każdego kraju za swój własny rozwój ("ownership"), przyjętą przez Radę Ministrów w "Strategii", Polska będzie kierować się w swoich działaniach pomocowych narodowymi strategiami redukcji ubóstwa (PRSPs) lub dokumentami o analogicznym charakterze, w których biorcy polskiej pomocy samodzielnie określają priorytetowe dziedziny życia, w których potrzebują wsparcia ze strony społeczności międzynarodowej, w tym RP. Priorytety te będą następnie dostosowywane do możliwej oferty pomocowej Polski. Na tej podstawie oraz na podstawie stosownych Country Strategy Papers (CSPs) Wspólnoty Europejskiej zostaną sporządzone strategie polskiej pomocy w odniesieniu do krajów priorytetowych.

W polskich działaniach pomocowych MSZ będzie kierować się również Milenijnymi Celami Rozwoju (MDGs) oraz konkluzjami Raportu Projektu Milenijnego Prof. J. Sachsa pt. "Inwestowanie w Rozwój". Raport identyfikuje szereg działań (tzw. szybkich sukcesów - quick wins), których podjęcie już w bieżącym roku przez międzynarodową społeczność donatorów zaowocowałoby w krótkim czasie znaczącą poprawą wskaźników mierzących stopień realizacji MDGs. Są to m.in. takie działania, jak likwidacja opłat szkolnych, zapewnienie darmowych posiłków w szkołach, dystrybucja moskitier, dostęp do informacji nt. zdrowia reprodukcyjnego, skuteczna dystrybucja leków antyretrowirusowych oraz leków przeciwgruźlicznych i przeciw malarii, wyposażenie oddalonych od głównych szlaków komunikacyjnych miejscowości w napędzane na ropę generatory prądu, szczególnie na potrzeby szpitali, szkół i innych instytucji publicznych, dystrybucja nawozów i wiele podobnych inicjatyw. Jednakże realizacja działań nastawionych na szybkie rezultaty nie powinna odbywać się ze szkodą dla bardziej długofalowych strategii redukcji ubóstwa i konieczne jest każdorazowe zbadanie, czy proponowane inicjatywy nie zagrożą realizacji któregokolwiek spośród MDGs nie znajdującego pełnego odzwierciedlenia wśród działań z listy "quick wins".

Projekt Milenijny wzywa ponadto do wyselekcjonowania grupy przynajmniej 12 dobrze zarządzanych krajów rozwijających się (tzw. fast - track countries) do programów zintensyfikowanej pomocy rozwojowej, a także popiera zróżnicowanie wielkości pomocy w zależności od stopnia przestrzegania standardów dobrego rządzenia oraz stosownie do zdolności absorpcyjnych kraju partnerskiego. MSZ zamierza uwzględnić wyniki badań Projektu Millennium zarówno przy realizacji tegorocznego planu pomocowego, jak też przy sporządzaniu kolejnych tego typu planów.

Wstępna analiza dokumentów strategicznych poszczególnych krajów, uznanych za priorytetowe pozwala na określenie w stosunku do każdego z nich podstawowych, zidentyfikowanych przez nie dziedzin, w których pomoc jest najbardziej niezbędna. Są to:

Afganistan - kraj, który przez dwadzieścia lat był dotknięty konfliktami zbrojnymi, o ogromnych potrzebach w zakresie podstawowej infrastruktury i wysokim współczynniku ubóstwa. Po utracie władzy przez Talibów nowe władze Afganistanu podjęły mozolny wysiłek na rzecz odbudowy struktur państwa i zapewnienia godnych warunków życia swoim obywatelom. Wysiłek ten jest wspierany przez społeczność międzynarodową, w tym przez Unię Europejską. Należy zaznaczyć, że już podczas wizyty w tym kraju w październiku 2002 r. Prezydent RP zadeklarował daleko idącą pomoc Polski w odbudowie instytucji medycznych i edukacyjnych tego kraju. Do podstawowych potrzeb Afganistanu zaliczyć należy:
- odbudowa infrastruktury po zniszczeniach wojennych,
- odbudowa infrastruktury medycznej (ośrodki zdrowia) i edukacyjnej (szkoły),
- wsparcie dla rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich,
- odtwarzania struktur państwa i instytucji państwowych,
- tworzenie struktur władzy samorządowej,
- reintegracja b. żołnierzy ze społeczeństwem, szkolenie sił policyjnych

Angola - kraj o niskim poziomie życia i bardzo wysokim współczynniku ubóstwa zwłaszcza na obszarach miejskich, borykający się wciąż z gospodarczymi i społecznymi skutkami wieloletniej wojny domowej. Zgodnie z analizą dokonaną przez przedstawicieli Komisji Europejskiej, głównym wyzwaniem dla Angoli jest konsolidacja procesu pokojowego i odbudowa kraju, rozwój demokracji, rządów prawa oraz przestrzeganie praw człowieka oraz dobre rządzenie. Główne dziedziny życia, w których Angola potrzebuje wsparcia międzynarodowego to:
- integracja uchodźców i IDPs (w sumie ponad 4 mln),
- rozwój rolnictwa i zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego na terenie całego kraju,
- wzmocnienie sektora publicznego i zarządzanie finansami publicznymi oraz reforma systemu prawnego,
- opieka zdrowotna,
- edukacja,
- rozwój instytucji demokratycznych,
- rozminowywanie.

Gruzja - kraj, który po zmianie władzy przeprowadzonej drogą pokojową i objęciu urzędu prezydenta przez M. Szaakaszwili przejawia wyraźne zainteresowanie integracją z Unią Europejską i NATO. Jednocześnie bardzo niski poziom życia w Gruzji, konieczność przeprowadzenia szeregu reform, jak również strategiczne położenie tego kraju sprawiają, że w najbliższym okresie Gruzja może spodziewać się napływu środków pomocowych, m.in. z Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych. Najpilniejsze potrzeby Gruzji wynikające z jej programu rozwoju gospodarczego i redukcji ubóstwa to:
- reforma administracji publicznej, jej decentralizacja, wprowadzanie standardów dobrego rządzenia i dobrych praktyk na wszystkich jej szczeblach,
- rozwój samorządu i demokracji lokalnej,
- wsparcie dla rozwoju sektora prywatnego, w tym małych i średnich przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb sektora rolnego,
- budowa i wzmacnianie instytucji gospodarki rynkowej, sprzyjających przyciąganiu inwestycji zagranicznych, reforma systemu bankowego i fiskalnego,
- reforma systemu prawnego i legislacja,
- walka z korupcją - wsparcie rządowego programu przeciwdziałania korupcji.

Irak - kraj, który w chwili obecnej przykuwa uwagę społeczności międzynarodowej z uwagi na postępujący proces odbudowy po długoletnich rządach reżimu Saddama Husajna i wojnie, która zakończyła się jego obaleniem oraz po pierwszych w historii tego kraju demokratycznych wyborach powszechnych. Aktywny udział Polski w zapewnianiu bezpieczeństwa i stabilizacji sytuacji poprzez administrowanie jedną ze stref, dotychczasowe zaangażowanie polskich organizacji humanitarnych w pomoc dla ludności Iraku oraz perspektywy współpracy gospodarczej przy odbudowie kraju predestynują Polskę do udzielenia Irakowi także pomocy długofalowej w odbudowie struktur państwowych, infrastruktury i przeprowadzaniu koniecznych reform rynkowych. Należy podkreślić, że zakres i skala polskiej pomocy dla tego kraju zależeć będzie w dużym stopniu od aktualnej sytuacji w kraju w zakresie bezpieczeństwa.

Mołdowa - kraj leżący w bliskim sąsiedztwie geograficznym Polski, aspirujący docelowo do członkostwa w Unii Europejskiej, o trudnej sytuacji gospodarczej i politycznej (problem Naddniestrza). Obecnie jest to jeden z najbiedniejszych krajów europejskich (o jednym z najniższych wskaźnikach HDI (ang. Human Development Index - Wskaźnik Rozwoju Społecznego) i PKB per capita), który dodatkowo odczuł negatywne skutki regionalnego kryzysu finansowego z roku 1998. Władze mołdawskie podejmują jednak stopniowe reformy strukturalne i instytucjonalne. Należy zaznaczyć, że podczas wizyty w tym kraju w październiku 2003 r. Prezydent RP Aleksander Kwaśniewski zobowiązał się w imieniu Polski do wspierania przemian ustrojowych i gospodarczych w tym kraju oraz działań na rzecz integracji Mołdowy z Unią Europejską. Dwie główne - określone w tymczasowej wersji PRSP - dziedziny życia, w których Mołdowa potrzebuje wsparcia międzynarodowego to:
- zrównoważony rozwój gospodarczy (stopniowa transformacja gospodarki z rolniczej na usługowo - technologiczną, rozwój sektora prywatnego, w tym MSP; prywatyzacja kluczowych gałęzi przemysłu takich jak energia i telekomunikacja, rozwój prawa upadłościowego, regulacja zasad prowadzenia działalności gospodarczej, rozwój obszarów wiejskich i produkcji rolnej, walka z korupcją),
- rozwój społeczny (ochrona zdrowia i zarządzanie placówkami zdrowotnymi, edukacja, w tym rozwój szkolnictwa prywatnego, reforma systemu pomocy społecznej i systemu emerytalnego, reforma rynku pracy i walka z bezrobociem, walka z ubóstwem dzieci w regionach wiejskich).

Dodatkowo Mołdowa wyraża zainteresowanie wykorzystaniem doświadczeń nowych krajów członkowskich UE na drodze do integracji ze strukturami europejskimi.

Wietnam - kraj wciąż o centralnej gospodarce planowej, niskim poziomie rozwoju i wysokim współczynniku ubóstwa (zwłaszcza w odległych regionach górskich), niemniej przeprowadzający reformy polityczne i gospodarcze, dla którego cenne mogłyby być doświadczenia polskiej transformacji. Funkcjonuje tu silne, pro-polskie lobby ułatwiające potencjalną współpracę rozwojową i gospodarczą. Zgodnie z opracowaną strategią wzrostu i redukcji ubóstwa pomoc dla tego kraju powinna być skoncentrowana na:
- ochronie zdrowia (kontynuacja dotychczasowej pomocy Polski),
- przyspieszeniu wzrostu gospodarczego poprzez deregulację gospodarki, rozwój MSP, opracowanie prawa upadłościowego,
- rozwój przejrzystej i skutecznej administracji, także lokalnej,
- realizacji dużych projektów infrastrukturalnych i rozwijaniu nowoczesnych technologii,
- aktywizacji obszarów wiejskich,
- ochronie środowiska naturalnego.

Palestyna - nowy kraj priorytetowy o stosunkowo niewielkiej liczbie ludności, którego perspektywy rozwojowe mają szansę na realizację w wyniku spodziewanego przyspieszenia procesu pokojowego. W ocenie ECHO i ONZ od chwili zapoczątkowania programu CAP NZ (UN Consolidated Appeals Process) dla terytoriów palestyńskich zaspokojonych zostało jedynie ok. 46% zasygnalizowanych potrzeb Według szacunków UNRWA bez schronienia pozostaje obecnie nadal ok. 20 tys. osób.

4. Zarys polskiej oferty pomocowej

Zgodnie z założeniami "Strategii polskiej współpracy na rzecz rozwoju" Polska ma przekazywać pomoc rozwojową w następujących dziedzinach:

· ochrona zdrowia,
· edukacja i nauka,
· dostęp do wody pitnej,
· ochrona środowiska naturalnego,
· umacnianie struktur lokalnych,
· wspieranie instytucji demokratycznych,
· poprawa efektywności administracji publicznej,
· rozwój współpracy transgranicznej,
· restrukturyzacja sektorowa.

Wymienione wyżej dziedziny wsparcia są odzwierciedleniem z jednej strony priorytetów społeczności międzynarodowej, ujętych m.in. jako Milenijne Cele Rozwoju (MDGs), z drugiej zaś możliwości polskich podmiotów, ich wiedzy i doświadczenia. W programach pomocowych dla poszczególnych krajów priorytetowych konieczne będzie szczegółowe dostosowanie zaprezentowanej polskiej oferty pomocowej do wymienionych wyżej priorytetów rozwojowych poszczególnych krajów. Konieczne jest również uwzględnienie konkluzji Raportu Milenijnego J. Sachsa ("Inwestowanie w Rozwój"), który proponuje skupić się - w odniesieniu do wielu krajów rozwijających się - na działaniach w skali mikro, skutkujących szybkim przezwyciężeniem najbardziej uciążliwych przeszkód w rozwoju gospodarczym i społecznym. Działania z listy "szybkich sukcesów" zidentyfikowane w Raporcie mogą mieć pierwszeństwo przy ubieganiu się o dofinansowanie przez MSZ w ramach otwartych konkursów na pomoc rozwojową, jak też w ramach projektów małych grantów afrykańskich i dla Kambodży, realizowanych przez placówki RP w krajach rozwijających się;

5. Pomoc dwustronna

Biorąc pod uwagę wymienione wyżej priorytety krajów - biorców oraz polską ofertę pomocową, zasadna byłaby alokacja środków zgodnie z następującym planem:

1) Afganistan - pomoc o wysokości 750 tys. PLN z rezerwy na pomoc rozwojową i humanitarną (w ub. r. 250 tys. PLN)
Polska pomoc rozwojowa dla Afganistanu mogłaby obejmować następujące obszary wsparcia:
- odbudowa infrastruktury medycznej (ośrodki zdrowia) i edukacyjnej (szkoły),
- wsparcie dla rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich, w tym dla szkolnictwa rolniczego,
- pomoc techniczna w zakresie tworzenia struktur państwa i instytucji państwowych,
- tworzenie struktur władzy samorządowej,
- reintegracja b. żołnierzy ze społeczeństwem,
- szkolenie sił policyjnych.

2) Angola - pomoc o wysokości 500 tys. PLN z rezerwy na pomoc rozwojową i humanitarną (tyle samo co w ub. r.)
Polska pomoc rozwojowa dla Angoli mogłaby być przekazana w następujących dziedzinach:
- rozbudowa ośrodków dla uchodźców i IDPs,
- rozbudowa i pomoc dla szkół,
- rozbudowa i pomoc dla szpitali i ośrodków zdrowia,
- kształcenie kadr i pomoc techniczna w reformie sektora publicznego i zarządzania finansami publicznymi oraz reformy systemu prawnego,
- rozwój instytucji demokratycznych - edukacja w zakresie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, umacniania demokracji i praw człowieka (np. utworzenie tzw. klinik porad prawnych, poradnictwo dla kobiet),
- rozminowywanie,
- wsparcie dla niepełnosprawnych,
- prace geologiczne.

Ograniczenie pomocy dla Angoli na poziomie kwoty 500 tys. PLN uwarunkowane jest przede wszystkim faktem, że - zgodnie z Raportem Projektu Milenijnego - Angola spełnia tylko jedno kryterium kwalifikujące ją do tzw. szybkiej ścieżki (fast track), tj. uczestniczy w African Peer Review Mechanism. Dodatkowo w ramach przyznanej w ubiegłym roku kwoty 600.000 PLN udało się wykorzystać jedynie niecałe 300.000 PLN na realizację projektów pomocowych dla tego kraju.

3) Gruzja - pomoc w wysokości 1,5 mln PLN z rezerwy na pomoc techniczną (w ub. r. 400 tys. PLN)
Polska może udzielić pomocy Gruzji przede wszystkim w dokończeniu transformacji ustrojowej, w tym w stworzeniu stabilnych instytucji państwowych i administracji lokalnej, struktur gospodarki rynkowej oraz w redukcji ubóstwa. Może m.in. wesprzeć:
- reformę administracji publicznej, jej decentralizację,
- rozwój samorządu i demokracji lokalnej,
- rozwój sektora rolnego i obszarów wiejskich,
- rozwój sektora prywatnego, małych i średnich przedsiębiorstw, instytucji gospodarki rynkowej sprzyjających przyciąganiu inwestycji zagranicznych, reformę systemu bankowego i fiskalnego,
- reformę systemu prawnego i legislację, m.in. poprzez dostarczanie wzorcowych rozwiązań prawnych z zakresu wprowadzania stosownych polityk na szczeblu centralnym i lokalnym, szerzenie kultury prawnej oraz dzielenie się dobrymi praktykami i standardami w obszarze administracji,
- politykę celną Gruzji (szkolenia celników w zakresie taryf i środków celnych, wartości celnej towarów, procedur tranzytowych etc.) oraz zarządzania administracją podatkową i obsługą podatnika.

4) Irak - pomoc w wysokości 750 tys. PLN z rezerwy na pomoc rozwojową i humanitarną (w ub. r. 600 tys. PLN)
Dotychczasowe analizy wskazują, że polska pomoc mogłaby obejmować:
- zaopatrzenie w wodę,
- wyposażenie szpitali i ośrodków zdrowia,
- pomoc techniczna dla irackiej kadry zarządzającej i przedsiębiorców w zakresie tworzenia struktur administracji państwowej i gospodarki rynkowej,
- szkolenie prawników, policjantów, służb więziennych,
- pomoc w dostosowaniu infrastruktury (szkół, szpitali) dla potrzeb niepełnosprawnych.

Ostateczny kształt i zakres polskiej oferty pomocowej i stopień jej realizacji zależeć będzie w dużym stopniu od sytuacji wewnętrznej w Iraku, przede wszystkim w zakresie bezpieczeństwa.

5) Mołdowa - pomoc w wysokości 1,5 mln PLN z rezerwy na pomoc techniczną (w ub. r. 400 tys. PLN)
Ze wstępnych analiz wynika, iż polska pomoc rozwojowa dla Mołdowy w roku 2005 mogłaby zostać przekazana przede wszystkim w formie pomocy technicznej polegającej na wysyłaniu polskich ekspertów od integracji europejskiej i przemian gospodarczych lub organizowaniu dla przedstawicieli administracji i biznesu Mołdowy szkoleń i seminariów w Polsce nt. transformacji gospodarczej i społecznej RP i naszej integracji z Unią Europejską.
Mogłaby ona obejmować:
- pomoc w transformacji gospodarki z rolniczej na usługowo - technologiczną,
- rozwój sektora prywatnego, w tym MSP,
- pomoc w prywatyzacji kluczowych gałęzi gospodarki,
- wsparcie tworzenia prawa upadłościowego,
- pomoc w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej,
- wsparcie dla rozwoju szkolnictwa prywatnego,
- pomoc w przeprowadzeniu reformy systemu emerytalnego.

6) Palestyna - pomoc w wysokości 350 tys. PLN z rezerwy na pomoc rozwojową i humanitarną
Przyszłe polskie działania powinny objąć przede wszystkim zapewnienie schronienia, dostarczanie wody pitnej i opieki sanitarnej, a także rozbudowę struktur administracyjnych Autonomii Palestyńskiej

7) Wietnam - pomoc w wysokości 1 mln PLN z rezerwy na pomoc rozwojową i humanitarną (w ub. r. 350 tys. PLN)
Polska pomoc rozwojowa dla Wietnamu mogłaby polegać na organizacji szkolenia trenerów w zakresie wprowadzania gospodarki rynkowej. Tematyka szkoleń mogłaby zawierać m.in. kwestie prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, reform systemu bankowego, funkcjonowania rynku papierów wartościowych. Pomoc mogłaby też być udzielona w zakresie ochrony zdrowia oraz edukacji (w konsultacji z Ambasadą RP w Hanoi). Celowe jest też rozważenie włączenia się Polski do realizacji programu pilotażowego UE dla Wietnamu, lub realizacja wymienionych wyżej działań pomocowych jako element trójstronnego projektu z jednym z krajów UE (podjęto już działania w zakresie dwustronnej współpracy z MSZ Holandii), Grupy Wyszehradzkiej lub Kanadą.

8) Kraje Azji Południowo - Wschodniej, dotknięte tragicznymi skutkami trzęsienia ziemi i tsunami - 1 mln PLN (z rezerwy na pomoc rozwojową i humanitarną). Środki te byłyby przeznaczone na pomoc dla krajów najbardziej dotkniętych tragedią a jednocześnie otwartych na pomoc zagraniczną, a mianowicie Indonezję i Sri Lankę. Za te środki możliwe byłoby sfinansowanie działań z zakresu odbudowy zniszczonej infrastruktury (np. infrastruktury mieszkaniowej i usługowej, szpitali, sierocińców, wodociągów, kanalizacji i instalacji sanitarnych); działania te byłyby realizowane przez organizacje pozarządowe, dofinansowane z rządowych środków pomocowych. Ponadto, finansowane byłyby działania z zakresu odbudowy warsztatów i narzędzi pracy a także pomoc świadczona dzieciom i uchodźcom (ew. IDPs). Przewiduje się ewentualnie zwiększenie środków na pomoc dla tego regionu w przypadku uzyskania dodatkowych środków budżetowych (np. wpływy z opodatkowania SMS-ów).

9) Fundusz Małych Projektów (małych grantów) obejmujący kraje Afryki subsaharyjskiej oraz Kambodżę - 600 tys. PLN (w ub. r. 500 tys. PLN) - z rezerwy na pomoc rozwojową i humanitarną. Fundusz taki po raz pierwszy został utworzony w roku 2004. Przesłanką do jego powołania była potrzeba zarezerwowania pewnej kwoty na sfinansowanie projektów o małej skali, w przypadku, gdy polskie placówki dyplomatyczne, polscy misjonarze czy inne instytucje zgłoszą się do MSZ z prośbą o środki na niewielkie przedsięwzięcia, które mogą dać wymierny efekt pomocowy w krajach nie będących priorytetami polskiej współpracy rozwojowej (np. remont dachu umożliwiający otwarcie szkoły).

10) Pomoc dla krajów w okresie transformacji - 7.975.000 PLN

Wydarzenia związane z "pomarańczową rewolucją" na Ukrainie zwróciły uwagę wielu Polaków ma potrzeby krajów w okresie transformacji w Europie Wschodniej (gł. WNP). Kraje te cechuje wciąż stosunkowo niski poziom życia, duże problemy społeczne i ekologiczne, wysoki współczynnik ubóstwa. Jednocześnie państwa te wyrażają duże zainteresowanie polskimi doświadczeniami w zakresie transformacji ustrojowej, a wiele polskich podmiotów (przede wszystkim organizacje pozarządowe) jest w stanie takiej pomocy udzielić. Kierując się ww. przesłankami, Sejm RP zdecydowanie zwiększył pomoc dla tych państw w roku 2005 w porównaniu z latami poprzednimi, kiedy to rezerwa na wsparcie transformacji ustrojowej krajów Europy Wschodniej i Południowo - Wschodniej nie przekraczała 1,5 mln PLN. Przewidujemy ew. włączenie do realizacji działań pomocowych dla tych krajów innych organów administracji rządowej czy wyższych uczelni. Zwiększenie puli pomocy pozwala na rozszerzenie zakresu działań pomocowych, realizację szerszych i bardziej długofalowych (ponad 1-rocznych) przedsięwzięć rozwojowych.

W przypadku krajów w okresie transformacji szczególnie cenne byłoby przekazanie wsparcia w następujących dziedzinach:

- pomoc techniczna w reformie sektora publicznego i zarządzania finansami publicznymi oraz reforma systemu prawnego - szkolenia urzędników i pomoc ekspercka,
- rozwój instytucji demokratycznych - edukacja w zakresie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, umacniania demokracji i praw człowieka,
- pomoc w zakresie szeroko rozumianej transformacji gospodarki, ze szczególnym uwzględnieniem tzw. reform drugiej generacji (np.: ład korporacyjny, sektor finansowy i bankowo-ubezpieczeniowy, instytucje mikrokredytowe, sektory infrastrukturalne, rynek pracy i zabezpieczenia społeczne),
- rozwój sektora prywatnego, w tym MSP,
- pomoc w prywatyzacji kluczowych gałęzi gospodarki,
- wsparcie tworzenia prawa upadłościowego,
- pomoc w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej,
- wsparcie dla rozwoju szkolnictwa prywatnego, rozwój współpracy szkół i wymiana młodzieży,
- pomoc w przeprowadzeniu reformy systemu emerytalnego,
- rozwój niezależnych mediów.

W związku z bardzo bogatą ofertą polskich instytucji mogących przekazać pomoc w zakresie transformacji ustrojowej, ww. dziedziny zostały określone możliwie szeroko. Mogą one zostać doprecyzowane w bardziej szczegółowym projekcie pomocowym dla regionu Europy Wschodniej lub Południowo - Wschodniej (dokument na kształt Regional Strategy Papers UE), który stanowić mógłby podstawę dla wdrażania cyklu projektowego.

Środki finansowe o wysokości 7.950 tys. PLN, powinny być lokowane według następującego klucza:
- 6.475 tys. PLN dla Ukrainy i Białorusi,
- 1.500 tys. PLN dla państw Azji Centralnej i Kaukazu (poza Gruzją) i ew. 2 krajów Europy Południowo - Wschodniej (Albania i Macedonia).

Powyższe środki powinny być dostępne zarówno dla organizacji pozarządowych (w ramach otwartego konkursu ofert projektów pomocowych) w kwocie 3.000 tys. PLN, jak i dla instytucji administracji publicznej - 4.975 tys. PLN (w ramach wspólnie planowanych i realizowanych działań pomocowych). Należy podkreślić, że organy administracji rządowej (ministerstwa i inne instytucje np. NBP, Giełda Papierów Wartościowych) dysponują w wielu dziedzinach dalece szerszymi kompetencjami i wiedzą, niezwykle przydatną zwłaszcza w krajach przechodzących transformację ustrojową. Instytucje te od dawna liczą na ścisłą współpracę z MSZ w realizacji projektów pomocowych w ramach polskiego programu współpracy rozwojowej. Ich pomoc może polegać m.in. na organizacji stażów dla przedstawicieli ww. państw w Polsce lub przekazywaniu pomocy na miejscu przez delegowanych ekspertów z ww. instytucji.

6. Pomoc wielostronna

Podobnie jak to miało miejsce w latach ubiegłych, część polskiej pomocy rozwojowej przekazana zostanie za pośrednictwem instytucji międzynarodowych, w organizacji, programów i funduszy działających w ramach systemu Narodów Zjednoczonych.

Wielkość tej pomocy będzie analogiczna do tej z roku 2004 i wyniesie 700.000 PLN. Pieniądze te zostaną przeznaczone na dofinansowanie działalności kilku programów i funduszy działających w ramach systemu Narodów Zjednoczonych, których działalność mieści się w zakresie pomocy rozwojowej lub humanitarnej. Szczegółowy podział ww. kwoty pomiędzy poszczególne instytucje zostanie opracowany w pierwszym kwartale 2005 r., na podstawie analizy ich dotychczasowej działalności pomocowej oraz sugestii Stałych Przedstawicielstw RP przy NZ w Nowym Jorku i Genewie. Wstępnie należy zakładać, że wsparcie otrzymają m.in. Wysoki Komisarz NZ. Ds. Praw Człowieka, Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji, Międzynarodowy Czerwony Krzyż, UNAIDS oraz GFATM, APOC, UNRWA, UNITAR i UNDP. Do rozważenia jest również przeznaczenie części polskich wpłat na rzecz ww. instytucji na sfinansowanie konkretnych projektów realizowanych w priorytetowych krajach - biorcach polskiej pomocy rozwojowej ("earmarking").

7. Pomoc humanitarna i ratownicza

Z uwagi na wciąż trudną sytuację w regionie dotkniętym tsunami przeznaczy 1 mln PLN - (z rezerwy na pomoc rozwojową i humanitarną) na nadzwyczajną pomoc humanitarną dla krajów Azji Południowo - Wschodniej. Środki te będą przeznaczone na pomoc dla krajów najbardziej dotkniętych tragedią a jednocześnie otwartych na pomoc zagraniczną, a mianowicie Indonezję i Sri Lankę. Pomoc humanitarna dla regionu Azji będzie przekazywana za pośrednictwem trzech międzynarodowych instytucji humanitarnych (UNICEF, IOM, WHO). Wybór agend ONZ został dokonany na podstawie analizy potrzeb przekazanej przez OCHA w ramach tzw. Flash Appeal na rok 2005.

Na działania z zakresu pomocy humanitarnej i ratowniczej w innych regionach świata MSZ planuje zarezerwować 250 tys. PLN (z rezerwy na pomoc rozwojową i humanitarną; w ub. r. 300 tys. PLN). W przypadku zwiększonych potrzeb w zakresie pomocy humanitarnej, MSZ będzie występował do Prezesa Rady Ministrów o udostępnienie środków z rezerwy ogólnej budżetu państwa.

8. Obsługa polskiego programu współpracy rozwojowej w 2005 r.

Podobnie jak to miało miejsce w latach poprzednich kluczową rolę w przekazywaniu polskiej pomocy rozwojowej będą miały trzy główne resorty administracji publicznej: MSZ, MF i MENiS. Niniejszy plan dotyczy jedynie środków pomocowych pozostających w dyspozycji Ministra Spraw Zagranicznych. W roku 2005 nie przewiduje się znaczących zmian w podziale kompetencji pomiędzy poszczególnymi resortami. Konieczne jest natomiast zdecydowane wzmocnienie koordynacyjnej roli Ministra Spraw Zagranicznych nad całością polskiej polityki i pomocy rozwojowej. Doświadczenia w zakresie przekazywania pomocy humanitarnej i ratowniczej dla regionu Azji Południowo - Wschodniej na przełomie 2004 i 2005 r. ukazały, że koordynacja ta ma w dużym stopniu charakter wirtualny.

Z uwagi na fakt, że planowanym terminem wejścia w życie przygotowywanej w MSZ ustawy o współpracy na rzecz rozwoju jest 1 stycznia 2006 r., procedury w zakresie obsługi polskiego programu pomocy zagranicznej i warunki jej realizacji pozostaną niestety w zasadzie niezmienne w stosunku do roku 2004. Nowe elementy obejmują:

- udzielanie pomocy dla krajów priorytetowych na podstawie konkretnych planów pomocy dla danego państwa (CSP),
- ścisłe przestrzeganie (w regulaminach konkursowych i w instrukcjach dla polskich placówek zagranicznych) celów i priorytetowych obszarów polskiej współpracy rozwojowej, także poprzez wprowadzenie matrycy logicznej i mechanizmu zarządzania poprzez wyniki (RBM),
- ujęcie polskiej pomocy w roku 2005 w perspektywie kilkuletniej poprzez opracowanie w I kwartale 2005 r. indykatywnego programu pomocy rozwojowej RP na lata 2005 - 2007,
- większy udział w implementacji programu innych instytucji rządowych i - o ile będzie to możliwe prawnie - sektora prywatnego.

Zaprezentowany powyżej plan wydatkowania środków budżetowych przeznaczanych na pomoc rozwojową implikuje konieczność przeprowadzenia zmian organizacyjnych w strukturze resortu spraw zagranicznych i całym systemie pomocowym, zgodnie z zapisami rządowej "Strategii". Polegać one powinny w pierwszej kolejności na powołaniu w trybie pilnym osobnego departamentu odpowiedzialnego za współpracę na rzecz rozwoju (Departamentu Międzynarodowej Współpracy Rozwojowej) o obsadzie przynajmniej 8 - 10 etatowej. Proponowane rozwiązanie zapewniłoby efektywną realizację zadań związanych z implementacją planu oraz zapewniłoby skuteczne wypełnianie zobowiązań w zakresie współpracy rozwojowej (w tym finansowych), wynikających z członkostwa Polski w Unii Europejskiej. W chwili obecnej cały ciężar programowania, selekcji projektów, kontraktowania, monitorowania oraz ewaluacji programu 2005 r. spada na zaledwie 5-osobowy Wydział Współpracy Rozwojowej w Departamencie Systemu NZ, co jest rozwiązaniem nie do przyjęcia w kontekście obsługi programu współpracy rozwojowej w latach następnych, w perspektywie wielokrotnego zwiększenia wolumenu środków pomocowych.

Zgodnie z zasadą decentralizacji pomocy rozwojowej, szczególnie postulowanej przez UE (konkluzje Rady ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych UE z listopada 2004 r.) celowe jest, aby polskie placówki dyplomatyczne miały jak największy udział w realizacji polskiego programu współpracy rozwojowej. W tym celu konieczne jest zarezerwowanie określonej kwoty pieniędzy na program małych grantów, który byłby wdrażany przez ww. placówki. Chęć wsparcia polskich dyplomatów w realizacji programu wyraziły polskie organizacje pozarządowe skupione w Grupie "Zagranica". W następnych edycjach planu działań pomocowych należy rozważyć powołanie w placówkach krajów partnerskich (krajów priorytetowych oraz w Kijowie) stanowisk ds. pomocy rozwojowej.

W związku z koniecznością zapewnienia bieżących potrzeb związanych z obsługą polskiego programu współpracy rozwojowej, MSZ planuje zarezerwowanie na ten cel 50 tys. PLN z rezerwy na pomoc rozwojową (25 tys.PLN) oraz odpowiednio z rezerwy na pomoc techniczną dla państw w okresie transformacji (25 tys.PLN). Pieniądze te byłyby przeznaczone w pierwszej kolejności na publikację ogłoszeń prasowych nt. konkursów na projekty pomocowe, a także na ekspertyzy dotyczące mechanizmów przekazywania pomocy.

9. Edukacja w zakresie rozwoju międzynarodowego i promocja współpracy rozwojowej

Doświadczenia krajów posiadających długą tradycję w zakresie edukacji i promocji rozwojowej, takich jak m.in. Kanada, wskazują na konieczność informowania społeczeństwa o polityce oraz konkretnych działaniach podejmowanych w zakresie współpracy na rzecz rozwoju.

MSZ prowadzić będzie w 2005 r. szereg działań mających na celu zwiększenie świadomości społeczeństwa polskiego nt. zagadnień związanych z aktualnymi problemami globalnymi, współpracą rozwojową oraz pomocą humanitarną. Szczególna uwaga poświęcona zostanie w tym kontekście realizacji Celów Milenijnych Rozwoju ONZ. W tym zakresie przewiduje się kontynuację kampanii społecznej "Milenijne Cele Rozwoju - czas pomóc innym!", zainicjowanej w roku 2004 przez MSZ i Program Rozwoju NZ (UNDP). W jej ramach MSZ włączać się będzie w organizowanie debat, seminariów, konferencji, konkursów oraz innych inicjatyw służących realizacji ww. kampanii.

MSZ realizować będzie we współpracy m.in. z UNDP i innymi partnerami projekty, które przyczyniać się będą do podniesienia wiedzy Polaków w tej dziedzinie poprzez wspieranie konkretnych działań podejmowanych przez środowiska opiniotwórcze, akademickie i media. Planujemy zorganizowanie co najmniej dwóch konferencji dot. wybranych aspektów polskiej pomocy rozwojowej, a także - w zależności od potrzeb - seminariów tematycznych, konkursów i innych działań popularyzatorskich. Zgodnie z zapisami "Strategii polskiej współpracy na rzecz rozwoju" MSZ zamierza także zlecić drugie badanie opinii publicznej nt. postrzegania przez społeczeństwo problematyki pomocy rozwojowej.

MSZ, w oparciu o doświadczenia wybranych państw oraz przy uwzględnieniu uwarunkowań krajowych, opracuje odpowiednią strategię informacyjną. W ramach rozpowszechniania wiedzy nt. polityki Polski w zakresie pomocy rozwojowej i humanitarnej, podejmowanych w tym zakresie kroków oraz roli, jaką nasz kraj odgrywać będzie w tej dziedzinie na forum europejskim i światowym przewiduje się w roku 2005 udostępnienie na stronie internetowej Ministerstwa stałej, odrębnej podstrony poświęconej tematyce rozwojowej i humanitarnej. W celu wzmocnienia dialogu wewnątrz polskiego społeczeństwa ww. dziedzinie podstrona w przyszłości oferować będzie również możliwość wymiany poglądów za pośrednictwem ogólnodostępnego forum.

Na realizację wszystkich ww. celów MSZ zamierza przeznaczyć 75 tys. PLN z rezerwy na pomoc rozwojową i humanitarną.

10. Implementacja planu

Ramowy plan polskiej pomocy rozwojowej na 2005 r. będzie podstawowym narzędziem planistycznym wskazującym priorytety działań pomocowych państwa oraz sposób alokacji środków finansowych przeznaczonych na pomoc rozwojową dla zagranicy. Będzie też podstawą do opracowania programów pomocy wobec poszczególnych krajów priorytetowych oraz bazą, na której będzie tworzony indykatywny plan polskiej pomocy rozwojowej na lata 2005 - 2007.

Opracowanie pierwszej wersji planu do połowy lutego br. pozwala na jego konsultacje z innymi departamentami MSZ, resortami, organizacjami pozarządowymi oraz środowiskiem naukowym w ciągu drugiej połowy lutego br. na początku marca br. sporządzona będzie ostateczna wersja dokumentu, która zostanie przedłożona do akceptacji Ministra SZ. Na podstawie zaakceptowanego planu w pierwszej połowie marca br. opracowane zostaną dokumenty pomocowe wobec wybranych krajów priorytetowych. W marcu rozpocznie się też realizacja całego programu. Polegać ona będzie na rozpisaniu 2 konkursów (na pomoc dla krajów rozwijających się i na pomoc dla krajów w okresie transformacji) oraz na wdrażaniu pomocy w systemie bezpośrednim przy udziale innych resortów administracji rządowej. W marcu br. rozesłane zostaną także informacje w formie instrukcji do polskich placówek dyplomatycznych z sugestią zgłaszania propozycji projektowych możliwych do dofinansowania w ramach programu małych grantów. Z uwagi na obowiązujące regulacje prawne wszystkie działania powinny być zakończone do 31 grudnia br.

¹ DAC Statistical Reporting Directives, http://www.oecd.org.

² Milenijne Cele Rozwoju przedstawiają się następująco: 1. wyeliminowanie skrajnego ubóstwa i głodu; 2. zapewnienie powszechnej edukacji dzieci na poziomie podstawowym; 3. promocja równości płci i równouprawnienia kobiet; 4. ograniczenie śmiertelności wśród dzieci mających mniej niż 5 lat; 5. ograniczenie o trzy czwarte liczby matek umierających przy porodzie; 6. zredukowanie o połowę liczby osób żyjących z HIV/AIDS, chorujących na malarię lub inne choroby zakaźne; 7. poprawa stanu środowiska naturalnego ziemi; 8. rozwinięcie globalnej współpracy na rzecz rozwoju. Por. http://www.millenniumgoals.org.