Ramowy plan działań pomocowych MSZ na rok 2004

Wprowadzenie

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej od 1 maja 2004 r. oznacza przystąpienie naszego kraju nie tylko do najbardziej zintegrowanego ugrupowania regionalnego w świecie, ale również do wspólnoty państw wyrażających wolę odgrywania znaczącej roli na arenie międzynarodowej. Oznacza też przystąpienie Polski do największego klubu dawców pomocy rozwojowej na świecie. Zobowiązuje do aktywnego włączenia się we współpracę rozwojową Unii Europejskiej oraz do zastosowania w praktyce stosunków zewnętrznych zasad przekazywania zagranicznej pomocy rozwojowej stosowanych w innych krajach Wspólnoty.

Uznając potrzebę włączenia się Rzeczypospolitej Polskiej do międzynarodowej wspólnoty donatorów, Rząd RP zaakceptował w dniu 21 października 2003 r. dokument programowy pt. "Strategia polskiej współpracy na rzecz rozwoju". Strategia jest pierwszym dokumentem rządowym wskazującym ogólny kierunek działań Polski w zakresie współpracy na rzecz rozwoju, mającym umożliwić resortowi spraw zagranicznych - we współpracy z innymi resortami i przedstawicielami społeczeństwa obywatelskiego - wdrożenie efektywnego systemu pomocowego oraz prowadzenie jasnej i czytelnej polityki rozwojowej.

Priorytetowe kierunki działań i obszary wsparcia

Z doświadczeń krajów członkowskich Unii Europejskiej i OECD wynika, że niezbędnym warunkiem skuteczności działań pomocowych jest właściwy wybór priorytetowych państw biorców i dziedzin wsparcia. Dynamika stosunków międzynarodowych, której najlepszym dowodem jest ewolucja sytuacji w i wokół Iraku oraz Afganistanu w ciągu ostatnich dwóch lat, sprawia, że o ile bardzo łatwo jest dokonać jednorazowego wyboru krajów partnerskich, o tyle o wiele trudniej jest przez kilka kolejnych lat utrzymywać określone priorytety w tym zakresie. Dlatego też w "Strategii polskiej współpracy na rzecz rozwoju" nie wymienia się enumeratywnie krajów, które w najbliższej przyszłości będą biorcami polskiej pomocy rozwojowej. Określa się jedynie, że będą to:

- wybrane kraje rozwijające się, z którymi Polska utrzymuje znaczący poziom stosunków politycznych, gospodarczych i kulturalnych,
- wybrane kraje realizujące procesy transformacji ustrojowej, w tym zwłaszcza z Europy Wschodniej i Południowo - Wschodniej,
- wybrane kraje rozwijające się i w okresie transformacji, w których zamieszkują skupiska ludności pochodzenia polskiego,

W Strategii sprecyzowano zarazem, że wybór priorytetowych kierunków polskiej współpracy rozwojowej wynika z ogólnych założeń polskiej polityki zagranicznej, jak również ze szczegółowych uwarunkowań, w tym:
a) lokalnych potrzeb w zakresie rozwoju,
b) przestrzegania praw człowieka, zasad państwa prawa i dobrego rządzenia,
c) obecności i aktywności polskich przedstawicielstw dyplomatycznych, organizacji pozarządowych, instytucji kościelnych oraz przedsiębiorstw w kraju - biorcy, jak również technicznych możliwości udziału tych instytucji w planowaniu i realizacji działań pomocowych na terenie danego kraju lub regionu,
d) istnienia programów pomocy wielostronnej i dwustronnej, realizowanych przez organizacje międzynarodowe i inne państwa rozwinięte.

W związku z trudną sytuacją finansów publicznych, środki, które mają zostać przekazane do dyspozycji Ministerstwa Spraw Zagranicznych w tegorocznym budżecie państwa na zagraniczną pomoc rozwojową i humanitarną oraz dobrowolne wpłaty do organizacji, programów i funduszy międzynarodowych, pozostaną w 2004 r. na poziomie analogicznym do kwot z roku ubiegłego. Rezerwa celowa na pokrycie ww. wydatków wynosić będzie najprawdopodobniej 4 mln złotych. Warto nadmienić, że inne resorty administracji centralnej również dysponują środkami przekazywanymi na finansowanie określonych działań pomocowych za granicą. Chodzi tu przede wszystkim o działalność pomocową Ministerstwa Finansów (kredyty preferencyjne w ramach pomocy wiązanej, inicjatywy oddłużeniowe, udział w działaniach pomocowych międzynarodowych instytucji finansowych) oraz Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu (gł. w zakresie stypendiów fundowanych dla studentów i doktorantów z krajów rozwijających się i w okresie transformacji).

Tak niewielkie sumy uzasadniają konieczność ograniczenia liczby krajów priorytetowych do 4 maksymalnie 5 państw. Kierując się kryteriami określonymi w "Strategii polskiej współpracy na rzecz rozwoju" DSNZ, po wstępnej konsultacji z właściwymi departamentami terytorialnymi MSZ, za zasadne uznał umieszczenie na liście krajów priorytetowych następujących państw:

Afganistan - kraj, który przez dwadzieścia lat był dotknięty konfliktami zbrojnymi, o ogromnych potrzebach w zakresie podstawowej infrastruktury i wysokim współczynniku ubóstwa. Po utracie władzy przez Talibów nowe władze Afganistanu podjęły mozolny wysiłek na rzecz odbudowy struktur państwa i zapewnienia godnych warunków życia swoim obywatelom. Wysiłek ten jest wspierany przez społeczność międzynarodową, w tym przez Unię Europejską. Należy zaznaczyć, że już podczas wizyty w tym kraju w październiku 2002 r. Prezydent RP zadeklarował daleko idącą pomoc Polski w odbudowie instytucji medycznych i edukacyjnych tego kraju.

Angola - kraj o bardzo niskim poziomie życia i zasobach kadrowych, borykający się wciąż z gospodarczymi i społecznymi skutkami wieloletniej wojny domowej. Aktywniejszej działalności pomocowej Polski na terenie Angoli mogłaby sprzyjać obecność w Luandzie przedstawicieli polskich firm. Polska pomoc rozwojowa dla Angoli mogłaby być przekazana w następujących dziedzinach: 1) opieka medyczna - wsparcie dla szpitali i ośrodków dla uchodźców, 2) kształcenie kadr i pomoc techniczna w dziedzinie rozwoju rybołówstwa, przemysłu stoczniowego i żeglugi oraz nauk medycznych, 3) edukacja w zakresie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, umacniania demokracji i praw człowieka (np. utworzenie tzw. klinik porad prawnych), 4) rozwój wolnych mediów, 5) wsparcie dla działalności polskich misjonarzy w Angoli,

Gruzja - kraj, który po zmianie władzy przeprowadzonej drogą pokojową i objęciu urzędu prezydenta przez M. Szaakaszwili przejawia wyraźne zainteresowanie integracją z Unią Europejską i NATO. Jednocześnie bardzo niski poziom życia w Gruzji, konieczność przeprowadzenia szeregu reform, jak również strategiczne położenie tego kraju sprawiają, że w najbliższym okresie Gruzja może spodziewać się napływu środków pomocowych, m.in. z Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych. Polska może udzielić pomocy Gruzji przede wszystkim w dokończeniu transformacji ustrojowej, w tym w stworzeniu stabilnych instytucji państwowych i struktur gospodarki rynkowej oraz w redukcji ubóstwa.

Irak - kraj, który w chwili obecnej przykuwa uwagę społeczności międzynarodowej z uwagi na postępujący proces odbudowy po długoletnich rządach reżimu Saddama Husajna i wojnie, która zakończyła się jego obaleniem. Aktywny udział Polski w zapewnianiu bezpieczeństwa i stabilizacji sytuacji poprzez administrowanie jedną ze stref, obecność obywateli polskich w irackich władzach tymczasowych, dotychczasowe zaangażowanie polskich organizacji humanitarnych w pomoc dla ludności Iraku oraz perspektywy współpracy gospodarczej przy odbudowie kraju predestynują Polskę do udzielenia Irakowi także pomocy długofalowej w odbudowie struktur państwowych, infrastruktury i przeprowadzaniu koniecznych reform rynkowych.

Mołdowa - kraj leżący w bliskim sąsiedztwie geograficznym Polski, aspirujący docelowo do członkostwa w Unii Europejskiej, o trudnej sytuacji gospodarczej i politycznej (problem Naddniestrza). Należy zaznaczyć, że podczas wizyty w tym kraju w październiku 2003 r. Prezydent RP Aleksander Kwaśniewski zobowiązał się w imieniu Polski do wspierania przemian ustrojowych i gospodarczych w tym kraju oraz działań na rzecz integracji Mołdowy z Unią Europejską. Ze wstępnych analiz wynika, iż polska pomoc rozwojowa dla Mołdowy w roku 2004 mogłaby zostać przekazana przede wszystkim w formie pomocy technicznej polegającej na wysyłaniu polskich ekspertów od integracji europejskiej i przemian gospodarczych lub organizowaniu dla przedstawicieli administracji i biznesu Mołdowy szkoleń i seminariów w Polsce nt. transformacji gospodarczej i społecznej RP i naszej integracji z Unią Europejską.

Wietnam - kraj wciąż o centralnej gospodarce planowej, niemniej przeprowadzający reformy polityczne i gospodarcze, dla którego cenne mogłyby być doświadczenia polskiej transformacji. Funkcjonuje tu silne, pro-polskie lobby ułatwiające potencjalną współpracę rozwojową i gospodarczą. Polska pomoc rozwojowa dla Wietnamu mogłaby polegać na organizacji szkolenia trenerów w zakresie wprowadzania gospodarki rynkowej i pomoc w przygotowaniu Wietnamu do członkostwa w WTO. Tematyka szkoleń mogłaby zawierać m.in. kwestie prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, reform systemu bankowego, funkcjonowania rynku papierów wartościowych. Pomoc mogłaby też być udzielona w zakresie ochrony zdrowia (w konsultacji z Ambasadą RP w Hanoi). Celowe jest też rozważenie się włączenia się Polski do realizacji programu pilotażowego UE dla Wietnamu, lub realizacja wymienionych wyżej działań pomocowych jako element trójstronnego projektu z jednym z krajów UE, Grupy Wyszehradzkiej lub Kanadą.

Rozdział środków finansowych

Rezerwa celowa budżetu państwa, z której od kilku lat realizowane są projekty polskiej współpracy rozwojowej przeznaczona jest nie tylko na pomoc o charakterze technicznym, ale też na pomoc humanitarną oraz wpłaty dobrowolne do wielostronnych funduszy i programów pomocowych, najczęściej funkcjonujących w ramach systemu Narodów Zjednoczonych. Dlatego też zapisana w budżecie państwa kwota musi z konieczności wystarczyć na sfinansowanie wszystkich wymienionych powyżej dziedzin współpracy rozwojowej. Przy planowaniu wydatków MSZ w zakresie pomocy rozwojowej na 2004 r. przyjęto wstępnie zasadę, że wydatki na dobrowolne wpłaty do programów i funduszy międzynarodowych zostaną utrzymane na poziomie analogicznym do poziomu z roku 2003. W roku 2003 na ten cel przekazano łącznie 684.075 złotych. W związku z powyższym należy przyjąć, iż w roku 2004 ogólna wielkość tych wpłat ukształtuje się na poziomie 700.000 złotych. Jednocześnie konieczne jest pozostawienie w rezerwie celowej (przynajmniej do końca II kwartału roku 2004) określonych funduszy (kwoty wstępnie ustalonej na 300.000 złotych) na nadzwyczajną pomoc humanitarną, która zostałaby uruchomiona w przypadku katastrof, wojen lub klęsk żywiołowych. Konieczne jest wreszcie pozostawienie stosownej kwoty na sfinansowanie projektów o małej skali dla kontynentu afrykańskiego (w tym na pomoc przekazywaną za pośrednictwem polskich placówek dyplomatycznych lub misjonarzy w takich krajach jak Senegal, Sierra Leone, Mali, Demokratyczna Republika Konga, Kenia, Ruanda, Burundi, Zambia czy Malawi). Na ten cel należałoby zarezerwować 500.000 złotych. Pozostała kwota 2.500.000 złotych powinna być rozdzielona pomiędzy wskazane wyżej kraje priorytetowe (Angola, Gruzja, Irak, Mołdowa, Wietnam). W oparciu o powyższe założenia plan finansowy pomocy rozwojowej przekazywanej za pośrednictwem MSZ w roku 2004 wyglądałby zgodnie z załącznikiem nr 1.

Implementacja Ramowego planu działań pomocowych

Ramowy plan działań pomocowych MSZ na rok 2004 zostanie w ciągu lutego br. skonsultowany z:

 Właściwymi merytorycznie departamentami MSZ (DAiBW, DA, DAiP, DE, DSiPPZ, DZPE, DPB, DUE, BDG) i najważniejszymi resortami administracji rządowej zaangażowanymi w przekazywanie pomocy rozwojowej,
 Organizacjami pozarządowymi i ewentualnie przedstawicielami sektora prywatnego.

Po przeprowadzeniu konsultacji i po uwzględnieniu uwag podczas nich zgłoszonych, Ramowy plan działania zostałby przedłożony kierownictwu MSZ do akceptacji.

Po zaakceptowaniu planu przez kierownictwo resortu, priorytety pomocowe MSZ zostałyby notyfikowane polskim ambasadom w wybranych krajach oraz ambasadom tych państw w Polsce celem uzyskania ich opinii oraz dokonania ewentualnych modyfikacji w obszarach wsparcia zgodnie z zapisami w krajowych strategiach zrównoważonego rozwoju i walki z ubóstwem (PRSP) państw priorytetowych.

W przypadku pomocy dla Iraku, Gruzji i Mołdawii przewiduje się ogłoszenie otwartego konkursu dla organizacji pozarządowych. Specjalnie powołana komisja konkursowa oceniałaby nadsyłane przez NGOs propozycje i dokonałaby wyboru najlepszych projektów i podziału środków pomocowych w ramach kwot przyznanych poszczególnym krajom. Na podstawie decyzji komisji konkursowej zawarte zostałyby umowy z wyłonionymi w drodze konkursu wykonawcami projektów pomocowych. Realizacji projektów przygotowywanych w tym trybie należy się spodziewać od początku II kwartału 2004 r. W przypadku wyłonienia - zgodnie z zapisami "Strategii polskiej współpracy na rzecz rozwoju" - instytucji wykonawczej do obsługi polskiego programu współpracy rozwojowej, przeprowadzenie całości procedury przetargowej mogłoby zostać zlecone tej instytucji.

W przypadku pomocy dla Afganistanu, Angoli, i Wietnamu oraz drobnych projektów dla państw afrykańskich przewiduje się przekazanie środków pomocowych ambasadom RP w ww. krajach, które - w porozumieniu z centralą MSZ - dokonałyby alokacji środków pomocowych pomiędzy konkretne projekty przedstawione przez miejscowe władze rządowe lub samorządowe.

Dla realizacji działań określonych niniejszym planem, konieczne jest ustanowienie w trybie pilnym Wydziału ds. Współpracy Rozwojowej w strukturze DSNZiPG w obsadzie co najmniej 4 - osobowej.

Opr.: P. Bagiński, A. Skrzydło

Załącznik 1 - Środki na pomoc rozwojową i humanitarną przekazywaną za pośrednictwem Ministerstwa Spraw Zagranicznych:

1. Pomoc wielostronna - wpłaty do programów i funduszy międzynarodowych: 700.000 zł
2. Pomoc humanitarna: 300.000 zł
3. Wsparcie małych projektów w Afryce: 500.000 zł
4. Pomoc bilateralna dla krajów priorytetowych: 2.500.000 zł
a) Afganistan 250.000 zł: Odbudowa infrastruktury medycznej (ośrodki zdrowia) i edukacyjnej (szkoły), pomoc techniczna w zakresie tworzenia struktur państwa i instytucji państwowych, tworzenie struktur władzy samorządowej, reintegracja b. żołnierzy ze społeczeństwem, szkolenie sił policyjnych.
b) Angola 500.000 zł: Opieka medyczna, kształcenie kadr i pomoc techniczna w dziedzinie rozwoju rybołówstwa, przemysłu stoczniowego i żeglugi oraz nauk medycznych, edukacja w zakresie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, rozwój wolnych mediów, wsparcie dla działalności polskich misjonarzy
c) Gruzja 400.000 zł: Wsparcie transformacji ustrojowej, w tym tworzenia stabilnych instytucji państwowych i struktur gospodarki rynkowej oraz redukcja ubóstwa.
d) Irak 600.000 zł: Zaopatrzenie w wodę, wyposażenie szpitali i ośrodków zdrowia, pomoc techniczna dla irackiej kadry zarządzającej i przedsiębiorców w zakresie tworzenia struktur administracji państwowej i gospodarki rynkowej
e) Mołdowa 400.000 zł: Wysyłanie polskich ekspertów od integracji europejskiej i przemian gospodarczych, organizowanie szkoleń dla przedstawicieli administracji i biznesu
f) Wietnam 350.000 zł: Włączenie się do programu pilotażowego UE dla Wietnamu, ew. udział w realizacji projektów trójstronnych z innymi donorami; organizacja programu szkolenia trenerów w zakresie wybranych problemów transformacji polityczno-gospodarczej
Razem: 4.000.000 zł