Komentarz do projektu Ustawy o współpracy na rzecz rozwoju
przygotowany przez Grupę Zagranica

Uwagi ogólne

Pragniemy wyrazić nasze zadowolenie z faktu, iż Ministerstwo Spraw Zagranicznych włączyło nas do procesu opiniowania projektu Ustawy o współpracy na rzecz rozwoju.
Na uznanie zasługuje to, iż projekt ustawy tworzy zarys przyszłych instytucji odpowiedzialnych za udzielania przez Polskę pomocy zagranicznej, co pozwala zakładać, iż w niedługim czasie po przyjęciu ustawy powstanie spójny i sprawny system zarządzania środkami na pomoc rozwojową. Z dużym zadowoleniem przyjęliśmy również zapis o możliwości finansowania działań rozwojowych w perspektywie wieloletniej.
Nie ukrywamy, iż brak choćby założeń Ustawy o powołaniu Polskiej Agencji Współpracy na rzecz Rozwoju oraz projektów rozporządzeń do Ustawy o współpracy na rzecz rozwoju, utrudnia nam odniesienie się do całości planowanego systemu zarządzania polską pomocą na rzecz rozwoju. Wyrażamy tym samym nadzieję, iż akty prawne, o których jest mowa w ramowej Ustawie o współpracy na rzecz rozwoju zostaną przygotowane w niedługim czasie i będziemy mogli się do nich ustosunkować. W prowadzonej przez nas dyskusji zastanawialiśmy się czy przekazanie tylko tej jednej ustawy ramowej bez wspomnianych wyżej dokumentów nie spowolni procesu legislacyjnego w Sejmie, ponieważ dla wielu pytań dotyczących kluczowych kwestii dla systemu pomocy rozwojowej nie będzie odpowiedzi w proponowanej ustawie.

Uwagi szczegółowe

1. Termin "współpraca na rzecz rozwoju" funkcjonuje w języku polskim od bardzo niedawna i brzmi dość enigmatycznie dla osób, które nie mają z tą dziedziną bezpośredniej styczności. Ponadto tradycyjnie rozumiana pomoc rozwojowa nie obejmuje krajów w procesie transformacji, których proponowana ustawa ma dotyczyć Dlatego proponujemy by tytuł ustawy rozszerzyć o pojęcie pomocy zagranicznej lub pomocy międzynarodowej np. nadając następujące brzmienie: Ustawa o pomocy zagranicznej i współpracy na rzecz rozwoju udzielanej przez Rzeczpospolitą Polską. Takie sformułowanie wskazuje również od razu, iż chodzi o pomoc przekazywaną, nie zaś pobieraną przez Polskę ze źródeł zagranicznych.
2. W Art. 2 ust. 1 zawarto sformułowanie, iż kompetencje Ministra Spraw Zagranicznych obejmują wszelkie czynności odnoszące się do współpracy na rzecz rozwoju i niezastrzeżone dla innych Ministrów i organów administracji publicznej. Rozumiemy, że w obecnej sytuacji, kiedy dopiero powstają zręby prawne i instytucjonalne polskiej polityki pomocowej, jest to rozwiązanie realistyczne. Oczekujemy jednak, że nie zostanie zaniechany wysiłek służący skupieniu w jednym ośrodku decyzyjnym (MSZ) pomocy zagranicznej udzielanej w różnych sferach.
3. Proponujemy aby w Art. 2 ust. 2 dodać punkt 7 w brzmieniu: "współpracuje i wspomaga działania polegające na informowaniu i edukowaniu na temat pomocy rozwojowej". Pozyskanie akceptacji społecznej dla szeroko udzielanej pomocy zagranicznej wymaga prowadzenia systematycznej działalności informacyjnej, nad którą pieczę powinny sprawować instytucje bezpośrednio odpowiedzialne za kształt polskiej polityki pomocy międzynarodowej.
4. W artykule 2, ust. 3 jest mowa o zarządzaniu Programem Współpracy na rzecz Rozwoju poprzez jednostkę organizacyjną MSZ, zaś w ust. 5 poprzez Polską Agencję Współpracy na rzecz Rozwoju. Nadanie podobnego zakresu zadań dwu instytucjom rodzi potencjalne pole konfliktu kompetencji pomiędzy nimi, rozumiemy jednak, iż okres przejściowy do czasu powołania Agencji Wdrażającej wymaga przyjęcia takiego zapisu, zaś po jej utworzeniu to Agencja będzie odpowiadała za zarządzanie Programem.
5. Odnosząc się do Art. 5, uważamy , że program wsparcia międzynarodowego wolontariatu jest bardzo potrzebny, bowiem umożliwi to przyjęcie odpowiednich rozwiązań systemowych dotyczących m.in. takich kwestii jak ubezpieczenie zdrowotne, zaliczanie okresu wolontariatu do czasu pracy, ubezpieczenie emerytalne, pozwoli na określenie standardów bezpieczeństwa podczas wyjazdów zagranicę, a także stworzy możliwość finansowania w ramach projektów rozwojowych kosztów związanych z pracą wolontariuszy. Stoimy równocześnie na stanowisku, że samą organizacją i realizacją wyjazdów wolontariuszy na projekty zagraniczne nie powinien się zajmować MSZ lub Agencja, ale organizacje pozarządowe zajmujące się pomocą zagraniczną i programami wolontariatu.
6. W uzasadnieniu do projektu ustawy, znalazło się sformułowanie, iż budowanie struktur Agencji Wdrażającej odbędzie się "w oparciu o zasoby Fundacji "Wiedzieć Jak", wychodząc tym samym naprzeciw postulatom środowiska polskiego społeczeństwa obywatelskiego". Istotnie, od dłuższego czasu Grupa Zagranica prezentowała taki postulat, jednakże pragniemy przypomnieć, iż nasz postulat był częścią całościowej koncepcji przedstawionej po raz pierwszy w dokumencie "Partnerstwo dla polityki zagranicznej" z 27 czerwca 2002 r. W dokumencie tym wskazywaliśmy przede wszystkim na konieczność jasnego wyodrębnienia struktur zarządzających środkami pomocowymi ze struktur MSZ oraz jasno wskazywaliśmy na obszary, w których instytucja zajmująca się realizacją polskiej pomocy zagranicznej udzielałaby wsparcia:
• dzielenie się doświadczeniem polskiej transformacji w różnych dziedzinach, takich jak np. reforma makro- i mikroekonomiczna, reforma prawa, reforma samorządowa i administracyjna. Formą pomocy mogłyby być wizyty studyjne w Polsce, konsultacje eksperckie, szkolenia, publikacje w obcych językach,
• badania podsumowujące doświadczenia polskiej transformacji,
• pomoc humanitarną związaną z klęskami żywiołowymi lub katastrofami humanitarnymi oraz małe projekty rozwojowe (np. odbudowa szkół czy wyposażanie szpitali) w rejonach pokonfliktowych,
• rozwój społeczeństwa obywatelskiego poprzez wzmacnianie organizacji pozarządowych i grup obywatelskich oraz aktywizację lokalnych społeczności,
• niezależne media,
• promowanie ochrony praw i wolności człowieka,
• ruchy demokratyczne w krajach autorytarnych,
• instytucje demokratyczne i rządy prawa,
• wymianę kulturalną,
• szeroko pojętą wymianę naukową,
• programy dwustronne zmierzające do likwidacji napięć na tle historycznym,
• programy stażowe i stypendialne.
Ważnym zadaniem tak rozumianej Agencji byłoby reprezentowanie Polski w programach międzynarodowej pomocy zagranicznej zarówno poprzez udział w przedsięwzięciach organizowanych w ramach systemu ONZ i UE, jak też programach opartych o dwustronne umowy międzyrządowe.
Postulowaliśmy szeroki skład Rady nadzorującej działania takiej Agencji, w której zasiadaliby przedstawiciele Rządu, Parlamentu oraz organizacji pozarządowych, co zapewniałoby spełnienie standardów jawności (jawności przyjętych priorytetów, finansów, kryteriów stosowanych przy przyznawaniu dotacji i rozstrzyganiu przetargów), rzetelności i dialogu z różnymi podmiotami realizującymi politykę zagraniczną. Przyjęte rozwiązania prawne powinny zapewnić powołanie zarządu Agencji o charakterze apolitycznym, zdolnego do długofalowego, profesjonalnego kierowania pracą tej instytucji. Zarząd powinien być wyłaniany w drodze publicznego otwartego konkursu, według kryteriów merytorycznych kwalifikacji i doświadczenia. Zarząd powoływałby zespoły problemowe umożliwiające konsultacje z ekspertami zewnętrznymi, w tym z przedstawicielami organizacji pozarządowych zarówno w sprawach o charakterze technicznym (np. opracowanie szczegółowych zasad przyznawania dotacji lub rozstrzygania przetargów), jak i merytorycznym (np. sformułowaniu priorytetów dotyczących sposobu wspierania reform ekonomicznych na Ukrainie).
Elementem wzmacniającym komunikację Agencji z sektorem organizacji pozarządowych mogłaby być zasada konsultowania jej strategii i prezentowania sprawozdań Radzie organizacji pozarządowych przy Ministrze Spraw Zagranicznych.
Wyrażamy nadzieję, iż podczas prac nad Ustawą o Polskiej Agencji Współpracy na rzecz Rozwoju nasza propozycja, o której zasadności nadal jesteśmy przekonani, będzie brana pod uwagę.