Propozycje tematów do podjęcia podczas zebrania Rady wraz ze stanowiskiem członków Rady reprezentujących Grupę Zagranica

Warszawa, 22 lipca 2004 r.

1. Ustawa o realizacji pomocy na rzecz rozwoju

Szybkie powstanie ustawy o realizacji pomocy na rzecz rozwoju powinno być priorytetem na najbliższe miesiące. Proponujemy, by ustawa (lub jeśli wymaga tego technika legislacyjna odpowiednie kwestie mogą zostać uwzględnione w aktach wykonawczych do ustawy) regulowała następujące kwestie:
- Możliwość realizowania wieloletnich projektów pomocowych, co wymaga finansowania wykraczającego poza jeden rok budżetowy. Takie rozwiązanie wymaga prawdopodobnie wprowadzenia zmian do Ustawy o finansach publicznych, jednak specyfika pomocy rozwojowej, której skuteczność wymaga długoterminowych działań, nie może się obyć bez takich rozwiązań.
- Uwzględnienie w przygotowywanym projekcie Ustawy o realizacji pomocy na rzecz rozwoju mechanizmu automatycznego dotowania w 10% wartości projektów rozwojowych, które uzyskują finansowanie z Komisji Europejskiej. Rozwiązanie takie sprawdza się bardzo dobrze w Austrii, a jego powtórzenie w Polsce ułatwi przyciągnięcie do polskich instytucji sporych środków przeznaczanych przez Unię Europejską na pomoc rozwojową.
- Stworzenie specjalnego szybkiego trybu udostępniania środków w przypadkach katastrof humanitarnych i akcji ratowniczych. Środki przeznaczone na ten cel powinny być dostępne dla korzystających z nich podmiotów natychmiastowo poprzez uruchomienie prostej procedury. W sytuacjach katastrof nagła pomoc jest najbardziej potrzebna i pozwala zminimalizować późniejsze wydatki.
- Stworzenie specjalnego programu natury capacity building organizacji działających za granicą w sferze natychmiastowej pomocy humanitarnej, który umożliwiłby wyposażenie danej organizacji w sprzęt i usługi pozwalające im na udzielanie natychmiastowej wyspecjalizowanej pomocy.
- Stworzenie funduszy małych grantów w krajach Europy Wschodniej, w szczególności na Ukrainie, przy polskich ambasadach, na wzór programów grantowych ambasad państw zachodnich. Fundusze tego typu nie wymagają dużych nakładów, poszczególne dotacje udzielane są na nieduże kwoty. Programy małych grantów stanowią nie tylko doskonałe narzędzie wspierania wartościowych inicjatyw lokalnych organizacji pozarządowych, ale również sposób promowania pozytywnego wizerunku Polski w danym kraju.
- Przeznaczenie części budżetu na pomoc rozwojową na wspieranie edukacji rozwojowej w Polsce. Tylko poprzez wieloletnią rzetelną edukację można uwrażliwić i zapoznać społeczeństwo polskie z problemami krajów rozwijających się. Pozwoli to w długofalowej perspektywie na stworzenie klimatu akceptacji i poparcia dla udzielania przez Polskę pomocy innym krajom.
- Powołanie zewnętrznej instytucji do zarządzania środkami na pomoc rozwojową (rozwinięte w punkcie 2) oraz wyodrębnienie w ramach MSZ międzyresortowego zespołu złożonego z osób nie podlegających szybkiej rotacji pomiędzy placówkami dyplomatycznymi, który będzie odpowiedzialny za tworzenie strategii polityki na rzecz rozwoju i monitorowanie jej realizacji.
- Uwzględnienie jako jednej z dziedzin wsparcia pomocy MSZ dla misji humanitarnych polskich organizacji pozarządowych, szczególnie w tych miejscach, gdzie takie misje mogą przekształcić się w stałe misje rozwojowe.

2. Powołanie zewnętrznej instytucji do zarządzania środkami pomocowymi MSZ oraz współpraca z CIDA

Odsuwanie w czasie decyzji o utworzeniu polskiej agencji pomocy rozwojowej lub wyborze - zgodnie z zapisami Strategii współpracy na rzecz rozwoju - instytucji wdrażającej strategię, jest naszym zdaniem niekorzystne. Uważamy, że należy jak najszybciej doprowadzić do rozdzielenia funkcji kształtowania polityki państwa w zakresie pomocy rozwojowej, którą sprawuje MSZ, od realizacji procedur konkursowych i działalności grantodawczej, która powinna być realizowana przez odrębną od Ministerstwa instytucję. W naszym mniemaniu mała ilość środków, jakie byłyby do dyspozycji agencji, nie stanowi przeszkody, ale wręcz ułatwienie w początkowym etapie działania agencji i minimalizuje ryzyko porażki. Instytucja taka powinna również podjąć się organizacji szkoleń dla NGOsów, szczególnie w zakresie uznanych za standardy międzynarodowe sposobów udzielania i organizowania pomocy.
Mamy również świadomość, że niepowołanie takiej instytucji do końca bieżącego roku doprowadzi do wycofania się przez CIDA, Kanadyjską Agencję Pomocy Rozwojowej, z zamiaru współfinansowania projektów pomocowych realizowanych przez polskie podmioty w Gruzji i Afganistanie. Kanadyjczycy stawiają jasne wymogi odnośnie wyodrębnienia instytucji wdrażającej pomoc rozwojową ze struktur MSZ. Środki, które mogą być udostępnione przez CIDA, pozwoliłyby na znaczne zwiększenie polskiego zaangażowania i pomocy na rzecz Gruzji oraz Afganistanu. Postulujemy podjęcie takich kroków (w tym przyjęcie Ustawy o realizacji pomocy na rzecz rozwoju), które pozwolą w ciągu drugiego półrocza bieżącego roku stworzyć odpowiednie warunki dla wyłonienia instytucji wdrażającej.
Po raz kolejny podkreślamy, iż naszym zdaniem taką funkcję mogłaby, przy wprowadzeniu określonych zmian, pełnić Fundacja "Wiedzieć Jak". Dodatkowym argumentem przemawiającym na korzyść takiego rozwiązania jest fakt, że Fundacja "Wiedzieć Jak" już istnieje, więc czas potrzebny w innym przypadku na powołanie nowej instytucji ulega znacznemu skróceniu. Ponadto, instytucja ta, ustanowiona przez Skarb Państwa i w ramach statutowych celów zajmująca się pomocą dla krajów w procesie transformacji, wydaje się spełniać szereg koniecznych warunków stawianych przed instytucją wdrażającą.
Inną możliwością, która jest naszym zdaniem godna rozważenia, jest ogłoszenie konkursu, do którego mogłyby się zgłaszać działające w Polsce fundacje i inne instytucje zdolne do podjęcia roli instytucji wdrażającej. Takie rozwiązanie również dawałoby możliwość wyłonienia w ciągu kilku miesięcy organizacji, która w krótkim czasie byłaby gotowa przejąć obowiązki zarządzającego środkami na pomoc rozwojową. Podczas spotkania chcielibyśmy się dowiedzieć czy proponowane przez nas rozwiązania są brane pod uwagę.

3. Lobbying na forum UE dotyczący Polityki Nowego Sąsiedztwa, w szczególności wobec Ukrainy

W drugiej połowie czerwca skierowaliśmy do Ministra Spraw Zagranicznych list otwarty (adresowany również do Prezydenta, Premiera i Prezydium Sejmu) przedstawiający pomysł wystąpienia na forum UE z inicjatywą deklaracji w sprawie Ukrainy. List został opublikowany 12 lipca przez "Rzeczpospolitą". Poniżej przytaczamy jego treść:
Środowisko organizacji i inicjatyw obywatelskich, zaangażowanych od lat we współpracę z naszymi wschodnimi sąsiadami, a w szczególności w proces polsko-ukraińskiego pojednania i wspierania europejskich dążeń Ukrainy dostrzega wielką szansę w członkostwie naszego kraju w Unii Europejskiej. Chcemy, by Polska stała się kluczowym współtwórcą powstającej obecnie Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, wymaga to jednak naszym zdaniem podjęcia odważnych i wyrazistych inicjatyw na forum Unii.
Ukraina staje w tym roku przed wielkim wyzwaniem - wybory prezydenckie pokażą na ile realne są demokratyczne i europejskie perspektywy tego kraju. W tej sprawie naszym zdaniem nie powinno zabraknąć głosu Europy.
Apelujemy o to, aby Polska wspólnie z krajami Grupy Wyszehradzkiej wystąpiła na forum Unii z inicjatywą przyjęcia przez Radę UE deklaracji politycznej w sprawie Ukrainy. Proponujemy, by Deklaracja wyrażała jednoznaczne poparcie Unii dla europejskich aspiracji Ukrainy, poprzez zarysowanie realnej drogi do członkostwa oraz pokazanie perspektyw współpracy i integracji w tych sferach, które rzeczywiście są istotne dla Ukrainy. Deklaracja powinna jednocześnie wzywać do bezwzględnego respektowania reguł demokracji w nadchodzących wyborach i przestrzegania praw człowieka. W załączeniu przedstawiamy tezy, jakie naszym zdaniem mogłyby znaleźć się w takiej deklaracji.

Deklaracja polityczna UE w sprawie Ukrainy
(projekt)

Tezy:

1. Ukraina z chwilą rozszerzenia Unii Europejskiej stała się jednym z największych i najważniejszych sąsiadów i partnerów Unii. Unia Europejska jest żywotnie zainteresowana tym, by Ukraina była postrzegana jako stabilne, demokratyczne i dynamicznie rozwijające się państwo europejskie, powiązane z Unią ścisłymi związkami gospodarczymi, politycznymi i międzyludzkimi. Dostrzegamy to, że Ukraina wielokrotnie wyrażała aspiracje do pełnej integracji z Unią Europejską.

2. Liczymy na to, że Ukraina aktywnie skorzysta z instrumentów, jakie daje Europejska Polityka Sąsiedztwa. Wprowadzenie w życie Planu Działania i systematyczne dostosowywanie ukraińskich instytucji i gospodarki do europejskich standardów stworzy podstawy rzeczywistej integracji Ukrainy z Unią. W obecnej chwili sprawa pełnej integracji Ukrainy z Unią Europejską pozostaje kwestią otwartą, zgodnie z postanowieniami art. 49 Traktatu o Unii Europejskiej.

3. Z niepokojem stwierdzamy, że uchybienia w dziedzinie praw człowieka i obecny stan reform są poważnymi przeszkodami w procesie zbliżania się Ukrainy do Unii Europejskiej.

4. Wzywamy władze Ukrainy i wszystkie siły polityczne w tym kraju, aby swoimi działaniami i postawą w najbliższych miesiącach pokazały, że na Ukrainie mogą się odbyć w pełni demokratyczne, sprawiedliwe i wolne wybory, które będą poprzedzone zgodną ze standardami demokratycznymi kampanią wyborczą, w której wszyscy kandydaci będą mieli zagwarantowany dostęp do środków masowego przekazu i możliwość zaprezentowania swoich programów wyborcom. Sposób przeprowadzenia wyborów prezydenckich pokaże, jak przestrzegane są na Ukrainie reguły demokracji, których wypełnianie jest niezbędnym warunkiem integracji z Unią.

5. Pragniemy, by Europejska Polityka Sąsiedztwa wychodziła naprzeciw autentycznym potrzebom Ukrainy. Unia Europejska deklaruje możliwość włączenia Ukrainy do przestrzeni czterech swobód. Pełna realizacja Planu Działania przez Ukrainę pozwoli na osiągnięcie znacznego postępu w takich dziedzinach jak liberalizacja ruchu osobowego, ułatwienia w eksporcie towarów ukraińskich na rynek unijny, włączenie Ukrainy w unijne programy edukacyjne, kulturalne i naukowe, w tym umożliwienie młodzieży ukraińskiej podejmowania studiów w krajach Unii. Chcemy pogłębiać dialog z Ukrainą w dziedzinie bezpieczeństwa, który będzie prowadził do stopniowego włączania Ukrainy we Wspólną Politykę Zagraniczną i Bezpieczeństwa, w tym Europejską Politykę Bezpieczeństwa i Obrony.

6. Chcemy doprowadzić do lepszego wykorzystania środków pomocowych obecnie przeznaczonych na współpracę z Ukrainą m.in. poprzez koordynację instrumentów współpracy transgranicznej. W nowej perspektywie budżetowej Unii od 2007 roku planujemy znaczne zwiększenie środków na współpracę z sąsiadami, w tym z Ukrainą.

7. Poszanowanie przez Ukrainę norm demokratycznych, takich jak wolność środków masowego przekazu, niezawisłość wymiaru sprawiedliwości, wolne i sprawiedliwe wybory oraz konsekwentne wypełnianie Planu Działania pozwolą na zawarcie nowego porozumienia, które zastąpiłoby Umowę o Partnerstwie i Współpracy i byłoby podstawą do dalszej integracji Ukrainy z Unią Europejską.

Podczas spotkania Rady chcielibyśmy dowiedzieć się o działaniach podejmowanych przez Polskę w związku z Europejską Polityką Sąsiedztwa i przedyskutować możliwość wspierania tych działań przez Grupę Zagranica.

4. Monitoring wyborów prezydenckich na Ukrainie

Naszym zdaniem przedstawiciele Polski powinni odegrać aktywną rolę w monitoringu wyborów prezydenckich na Ukrainie. Warto rozważyć zgłoszenie dużej grupy przedstawicieli Polski (w tym przedstawicieli NGO) do monitoringu organizowanego przez OBWE, a także UE i Radę Europy. Dla podkreślenia wagi tego przedsięwzięcia należałoby rozważyć sfinansowanie przez Polskę części obserwatorów.

5. Birma

Przedstawiciel Grupy Zagranica (Jakub Boratyński) spotkał się z działaczami birmańskich organizacji pozarządowych działających w Azji Południowo-Wschodniej wśród uchodźców z Birmy oraz z ekspertami od spraw Birmy z tego regionu. W najbliższych miesiącach mają rozstrzygnąć się losy planowanego na październik tego roku szczytu państw UE i Azji (ASEM). Kwestią sporną jest ewentualny udział przedstawicieli Birmy w tym spotkaniu. Państwa ASEAN w imię fałszywie pojętej regionalnej solidarności sprzeciwiają się twardemu stawianiu warunków reżymowi birmańskiemu i próbują przekonywać przedstawicieli UE do niewykluczania Birmy ze szczytu ASEM.
Działacze prodemokratyczni bardzo liczą na nowych członków UE - szczególnie Polskę, że ze względu na swoje historyczne doświadczenia będą oni zwolennikami kontynuowania sankcji oraz wykluczenia przedstawicieli reżymu ze spotkań ASEM o ile nie dojdzie do uwolnienia Aung San Suu Kyi, przywódczyni demokratycznej opozycji i blisko 1500 więźniów politycznych oraz nie rozpocznie się dialog z demokratyczną opozycją. Twarde stanowisko UE może być również ważnym wzmocnieniem dla opinii publicznej i niektórych polityków krajów ASEAN, którzy są zainteresowani demokratyzacją Birmy i wykorzystaniem wpływów, jakie potencjalnie państwa regionu mogą mieć na zachowanie rządu birmańskiego.