Posiedzenie Rady do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi 22 lipca 2004 r.

Spotkanie w zastępstwie Ministra Cimoszewicza, który w ostatniej chwili musiał odwołać obecność, prowadził Minister Zaleski. Pierwszym z podjętych tematów była Ustawa o realizacji pomocy na rzecz rozwoju. Informacja nt. procesu przygotowania ustawy została przekazana przez p. Rysińskiego z Dep. Systemu Narodów Zjednoczonych i Problemów Globalnych. Zakończono etap przygotowawczy i obecnie etap pisania dokumentu jest w fazie końcowej. W ustawie zapisano procedurę wieloletniego finansowania oraz możliwość przesuwania niewykorzystanych środków na kolejny rok budżetowy. Jeśli chodzi zaś o aspekt instytucjonalny, w projekcie znalazła się propozycja powołania niezależnej agencji, podlegającej kontroli MSZ i rozważane są 2 modele: przekazanie roli agencji Fundacji 'Wiedzieć Jak', co jest preferowanym rozwiązaniem oraz ewentualnie jako alternatywa traktowane jest ogłoszenie konkursu na instytucję wdrażającą. Takie rozwiązanie spowoduje jednak odłożenie w czasie powstania agencji, ze względu na czas potrzebny na przeprowadzenie przetargu, jest również niewygodne jeśli chodzi o samo meritum sprawy - konkurs jest dobrym rozwiązaniem w przypadku jednorazowych projektów, w przypadku agencji chodzi o instytucję mającą charakter permanentny. Ponadto, w projekcie zapisano utworzenie Funduszu Solidarności opartego na zasadach działania Peace Corps. Planowane jest także stworzenie mechanizmu koordynacji międzyresortowej: w MSZ miałby powstać zespół nadzorujący, pełniący również rolę sekretariatu dla zespołu międzyresortowego, w którym reprezentowane byłyby wszystkie ministerstwa związane w jakiś sposób z tematyką pomocy międzynarodowej.

Jacek Michałowski w odpowiedzi na podane informacje powiedział, że propozycja uczynienia Fundacji 'Wiedzieć Jak' agencją pomocową jest bardzo dobrą wiadomością, jednak trzeba podkreślić, że sytuacja kiedy od 2 lat w sprawie Fundacji nie są podejmowane żadne decyzje umożliwiające jej sprawne działanie jest zasmucająca. Dodał, że jeśli agencja pomocowa nie zostanie powołana do końca 2004 roku, będzie to skandalem. Wyraził również w naszym imieniu wolę wsparcia MSZ w dalszych pracach nad ustawą, m.in. poprzez przekonywanie parlamentarzystów.

Jakub Boratyński zaapelował o dopuszczenie nas do prac nad ustawą jak najwcześniej, by nie było zbyt późno na konsultacje i uwzględnianie proponowanych zmian. Wskazał również na zasadnicze różnice pomiędzy proponowanym Funduszem Solidarności (ograniczony zakres działania, oparcie na pracy wolontariuszy), a Funduszem Demokracji, którego powstanie jest postulowane od paru lat przez środowisko pozarządowe i która to idea była życzliwie odbierana przez stronę rządową.

Janina Ochojska przedstawiła pozostałe postulaty zgłaszane przez nas odnośnie ustawy, a które nie zostały uwzględnione w projekcie (automatyczne dotacje do projektów finansowanych przez UE, szybki tryb udostępniania środków w przypadku katastrof humanitarnych, pomoc w instalacji polskich misji rozwojowych i humanitarnych, małe granty w ambasadach, przede wszystkim w krajach Europy Wschodniej, dotowanie programów edukacji rozwojowej). Mówiąc o środkach na pomoc w przypadku katastrof oraz na instalacje misji, p. Ochojska powoływała się na przykłady naszych sąsiadów - Czechów i Słowaków, którzy otrzymują oczekiwaną pomoc ze strony swoich rządów, co pozwala im pozyskiwać środki z innych źródeł, a tym samym rozwijać skalę realizowanych działań.

W odpowiedzi p. Rysiński przyznał, że ustawa jest przygotowywana pod ogromną presją czasu, by zdążyć z uchwaleniem do końca roku i dodawanie kolejnych instrumentów spowoduje dalsze opóźnienie prac. Pierwszy draft ustawy przygotowywany we współpracy z duńskim ekspertem miał być kompleksową ustawą regulującą wszelkie kwestie z obszaru pomocy zagranicznej, jednak by zdążyć na czas uznano, że trzeba pisać projekt ramowy. Jarosław Bittel zaproponował w związku z tym, by w takiej ramowej ustawie zostały zawarte dyspozycje do uregulowania kwestii nierozwiązanych w niej poprzez rozporządzenia Ministra Spraw Zagranicznych. Minister Zaleski zaproponował, by takie postulaty z dokładnym wymienieniem kwestii, które powinny być uregulowane rozporządzeniami, zawrzeć w naszym komentarzu do projektu ustawy.
Na pytanie prof. Andrzeja Rzeplińskiego, czy MSZ stara się o zapewnienie w budżecie na 2005 r. środków na pomoc zagraniczną (na wypadek, gdyby ustawa i utworzone przez nią instrumenty zaczęły ostatecznie funkcjonować w 2006 r.), Minister Zaleski odpowiedział, że brak lub obecność ustawy nie zmienia ilości środków jakie MSZ będzie miał do dyspozycji i o których zagwarantowanie wnioskuje co roku w budżecie.
MSZ będzie gotów przekazać stronie pozarządowej projekt ustawy do konsultacji pod koniec sierpnia.
Pewne kontrowersje powstały wokół forsowanego przez nas zapisu o gwarancjach 10% dotacji do projektów finansowanych przez Unię. Janka Ochojska podkreśliła, że bez takiego mechanizmu jest bardzo realne, że polskie organizacje stracą ogromne pieniądze, podając przykład planów PAH, który zamierza składać wniosek, którego cały budżet wynosić ma 750 tys. EURO. Minister Zaleski podkreślił, że chociaż w pełni zgadza się z argumentacją, to ma obawy, że skromny budżet nie udźwignie takiego zobowiązania, na co p. Ochojska przypomniała, że mówimy o projektach wieloletnich, więc owe 10% rozkłada się na 2 lub 3 lata budżetowe.

Jacek Michałowski zapytał o możliwość przekazania nam harmonogramu prac nad ustawą, na co Minister nie dał żadnych gwarancji mówiąc, że na pewno nie będzie to możliwie przed zakończeniem zasadniczego etapu pisania ustawy (koniec sierpnia), a i wówczas taki harmonogram zależeć będzie od Departamentu Prawnego MSZ. Minister nie wyraził również zgody na przekazanie nam projektu ustawy na obecnym etapie.

Kolejnym tematem poruszonym podczas spotkania były stosunki z państwami Europy Wschodniej. Minister Zaleski poprosił o przekazanie w trybie pilnym informacji o tym co organizacje pozarządowe robią obecnie i co planują robić wraz z szacunkowymi kosztami działań na Ukrainie i Mołdawie, ponieważ przygotowywany jest plan działania wobec tych państw i działania trzeciego sektora zostaną włączone do planu tworzonego przez rząd, z którym Polska chce wystąpić na forum Unii.

Kuba Boratyński podkreślił w związku a tym, że posiadane przez nas materiały przekażemy, jednak nasze zainteresowania kierowane są na nieco inne kwestie - chcielibyśmy poznać i być na bieżąco informowani o stanowisku polskiego rządu w kwestii polityki nowego sąsiedztwa oraz również brać udział w kształtowaniu tejże polityki. W odpowiedzi odniesiono się do projektu deklaracji politycznej przekazanej przez Grupę Zagranica polskim władzom - deklaracja zostanie skonsultowana z państwami Grupy Wyszehradzkiej oraz z państwami bałtyckimi, których wsparcie jest niezbędne dla powodzenia przedsięwzięcia, i zostanie przekazana do Brukseli. Beata Kołecka (Dep. Unii Europejskiej) dodała, że podejście MSZ i NGOs wobec Ukrainy jest zasadniczo zbieżne, co dobrze wróży naszej współpracy oraz zreferowała działania polskich władz w kwestii Ukrainy, Białorusi i Mołdawy na forum unijnym - skutki prezentowanych przez Polskę w Brukseli postulatów są różne, na razie zawodzą polskie starania co do przyjęcia deklaracji o perspektywie wejścia przez Ukrainę do UE. Polskie dążenia są odosobnione i musimy brać pod uwagę realia (krótki czas od ostatniego poszerzenia, perspektywy wejścia Turcji do UE). Unia przymierza się obecnie do sfinalizowania przygotowywanych planów działania dla Mołdawii i Ukrainy. W tym ostatnim przypadku jest sporo komplikacji, ponieważ Ukraina nie zgadza się na włączenie praw człowieka do planu (nie zgadza się m.in. na gwarancje wolności słowa). Jeśli chodzi o Instrument Nowego Sąsiedztwa (NNI) to dotychczasowa koncepcja działania tego instrumentu ulega zmianie (zgodnie z m.in. postulatami polskimi), tak by stał się mechanizmem wspierania ogólnej współpracy (ma zastąpić programy takie jak TACIS i MEDA), a nie tylko mechanizmem współpracy transgranicznej. Planowane jest zwiększenie środków do dyspozycji NNI oraz zrównoważenie ich ze środkami wydawanymi na pomoc dla Południa.

Profesor Rzepliński odniósł się do kwestii monitoringu wyborów prezydenckich na Ukrainie w świetle oświadczenia prezydentów państw WNP, w którym stanęli oni na stanowisku, że OBWE w prowadzonych działaniach nie wypełnia postanowień przyjętych przez siebie dokumentów. Takie stanowisko może prowadzić do ignorowania obserwatorów oraz pomocy prawnej oferowanej przez OBWE i Radę Europy, choć przygotowywana obecnie na Ukrainie nowela ustawy o wyborze prezydenta stwarza generalnie przyjazne warunki dla obserwatorów. Andrzej Rzepliński przypomniał o ważnych działaniach składających się na efektywny monitoring, takich jak obecność na miejscu na co najmniej kilka dni przed wyborami, udział ekspertów w różnych gremiach przygotowujących wybory, jak również pomoc prawna w przygotowaniu protestów wyborczych. Polscy obserwatorzy w ramach misji OBWE i RE powinni być obecni podczas zbliżających się wyborów na Ukrainie. Minister Zaleski przekaże Ministrowi Cimoszewiczowi wnioski o finansowanie obserwacji, prawdopodobnie kwestia ta będzie również konsultowana z ośrodkiem prezydenckim.

Kolejnym poruszanym tematem była sytuacja w Birmie i udział tego kraju w szczycie UE-ASEAN. Minister podkreślił, że nieodbycie się szczytu może zakończyć dialog Unii z państwami azjatyckimi, poszukiwana jest więc droga kompromisu - prawdopodobnie będzie nim obecność Birmy w obradach, ale na bardzo niskim szczeblu reprezentacji. Ze strony unijnej za takie rozwiązanie nie przystają obecnie już tylko Brytyjczycy, zaś Polska przyjmie takie stanowisko, na jakie ostatecznie zgodzi się cała Unia. Polska dyplomacja prowadzi działania na rzecz uwolnienia Aung San Suu Kyi (przywódczyni birmańskiej opozycji). Kuba Boratyński przypomniał, że reżym Birmy nie wywiązał się z zobowiązań przyjętych podczas przystąpienia do ASEAN, a obecnie również w innych państwach ASEAN widoczny jest regres w przestrzeganiu praw człowieka, wobec czego okazanie przez Polskę wparcia stanowisku brytyjskiemu byłoby ważnym gestem. Minister Zaleski wskazał na to, że w Europie standardy ochrony praw człowieka są niezwykle wyśrubowane, a mechanizm silnego nacisku na jedno z państw wywołuje konsolidację wszystkich państw regionu i usztywnianie stanowiska. Prof. Rzepliński w odpowiedzi podkreślił, że nie wolno stosować podwójnych standardów w postrzeganiu praw człowieka i przymykając oczy na łamanie tych praw spoglądać jedynie na korzyści ze współpracy gospodarczej. Same naciski dyplomatyczne bez wparcia lokalnych grup opozycji nie odnoszą skutku. Kuba Boratyński zapowiedział, że jesienią w Polsce będzie gościć delegacja działaczy birmańskich i zaproponował spotkanie władz z tą grupą, na co Ministr Zaleski przystał proponując, że osobiście przyjmie delegację.

Inne poruszane tematy:

Dyrektor Dep. Konsularnego i Polonii, p. Skolimowski przyznał, że Polska bywa krytykowana na forum Unii za liberalizm polityki wizowej wobec wschodnich sąsiadów - poprosił jednocześnie o podtrzymywanie społecznego poparcia dla takiej polityki, którą nasz rząd uważa za słuszną.

Niebawem będzie gościł w Polsce Collin Powell, który przedstawi m.in. ofertę przekazania dodatkowych środków na działania na Bliskim Wschodzie (Iran, Irak, sąsiednie kraje), stąd prośba o przekazanie informacji o realizowanych i planowanych działaniach polskich NGOs w tym regionie oraz o potrzebnych środkach.
Janina Ochojska powróciła do tematu podnoszonego wcześniej na spotkaniach w MSZ - wysokich kosztów uzyskania wiz do Rosji. Minister Zaleski przyznał, że jak dotąd wszystkie rozmowy z Rosjanami na ten temat zakończyły się niczym. Temat ten zostanie wpisany do rozmów na szczeblu prezydentów, PAH jest proszony o przekazanie opisu przypadku, by Prezydent Kwaśniewski mógł zapoznać się z sytuacją.

2005 rok będzie rokiem Polski w Niemczech, pełnomocnik ds. przygotowania roku, Piotr Legut zapowiedział, że we wstępnej koncepcji tego wydarzenia zaplanowano sporą rolę organizacji pozarządowych, stąd prosi o komentarze oraz o zgłaszanie projektów, szczególnie o charakterze najlepszych praktyk, które można by pokazać w Niemczech ().